Problem z widocznością lokali w Gdańsku, czyli wojna o szyldy – uchwała krajobrazowa

W ostatnim czasie przechadzając się ulicami Starego Miasta w Gdańsku, możemy zaobserwować dość niecodzienny widok – znaczna część restauracji, kawiarni i koktajlbarów zdjęła swoje szyldy.

O czym to świadczy? Czy to znaczy, że kolejne lokale się zamykają w związku z niekorzystną koniunkturą?

Żeby dowiedzieć się co jest źródłem tego problemu musimy się cofnąć o kilka lat. W 2015 roku doszło do zmiany ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, wskutek czego rady gmin uzyskały możliwość uchwalenia zasad i warunków sytuowania obiektów małej architektury, tablic reklamowych i urządzeń reklamowych oraz ogrodzeń, czyli regulowania tego, w jaki sposób ma wyglądać reklama na terenie gminy.

Wiele polskich miast z tej możliwości skorzystało. Jak wskazuje informacja umieszczona na stronie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (https://www.gov.pl/web/kultura/uchwala-krajobrazowa, dostęp 27/01/2024) uchwała została przyjęta aż w 72 gminach: w 2016 roku w Baranowie, Łodzi i Kobylnicy; w 2017 roku w Kołbaskowie, Koronowie, Lubinie (zastąpiona nową w 2020 r.), Nowym Sączu, Wyszkowie (uchylona), Postominie i Nysie; w 2018 roku w Gdańsku, Bochni, Bartoszycach, Sopocie, Janowicach Wielkich, Szczawnie-Zdroju, Młynarach i Suchym Lesie; w 2019 roku w Ciechanowie, Sosnowcu, Piasecznie, Mysłakowicach, Kościelisku, Namysłowie, Opolu, Tarnowie, Słupsku (zastąpiona nową w 2021 r.), Lesznie, Andrychowie i Świnoujściu, Starachowicach (zastąpiona nową w 2022 r.) i Nowym Targu; w 2020 roku w Warszawie (unieważniona), Łasku, Krakowie, Dobrej, Pile, Tarnowskich Górach, Płocku, Zamościu, Karpaczu, Lubinie (zastępująca uchwałę z 2017 r.) i Wiśle; w 2021 roku w Olkuszu, Mikołowie, Nowym Mieście Lubawskim, Szklarskiej Porębie, Konstancinie-Jeziornej, Kosakowie, Gdyni (uchylona), Słupsku (w miejsce uchwały z 2019 r.), Józefowie, Ostródzie, Izabelinie, Pyskowicach i Kamiennej Górze; w 2022 roku w Grodzisku Mazowieckim, Kielcach, Wielbarku, Szczawnicy, Zawierciu, Starachowicach (w miejsce uchwały z 2019 r.), Wałczu, Obornikach Śląskich, Wałbrzychu, Michałowicach, Chrzanowie, Chełmie, Pułtusku i Świdniku; w 2023 roku w Bytomiu, Bielsku-Białej, Otwocku, Poznaniu, Międzyzdrojach, Gdyni, Krośnie (unieważniona), Namysłowie (unieważniona) i Sulejówku.

Skoro wszystko jest jasne, to zapytacie: „Ale w czym tkwi problem?”.

Problem zasadza się przede wszystkim w tym, że to właśnie jasne nie jest. Przedsiębiorcy zostali postawieni przed faktem dokonanym i zgodnie z powyższą uchwałą mieli co do zasady 24 miesiące na dostosowanie swoich szyldów, czyli do początku kwietnia 2020 roku. Zatem nowe reklamy od 3 kwietnia 2018 roku musiały być montowane zgodnie z zapisami uchwały krajobrazowej, zaś stare dostosowane w terminie dwóch lat.

Jednak termin dostosowania powierzchni reklamowych przypadł na początki pandemii, a wtedy doprowadzenie szyldów do zgodności z uchwałą krajobrazową był raczej jednym z najmniejszych problemów gdańskiej gastronomii.

UWAGA
Jeszcze inną kwestią jest niezgodność z Konstytucją RP obowiązku dostosowania istniejących w dniu wejścia w życie uchwały szyldów i reklam, o czym poniżej.

Samo wprowadzenie tej uchwały też, jak się wydaje, przeszło bez większego echa w Gdańsku, stąd świadomość jej funkcjonowania nie była zbyt wysoka.

Jednak skoro uchwała obowiązuje w obrocie prawnym, to ostatecznie zaczęto ją egzekwować. Na opieszałych albo niepoinformowanych przedsiębiorców nałożono kary, a ci, żeby uniknąć kolejnych reperkusji zdjęli niezgodne z prawem szyldy.

W jaki sposób są kontrolowane szyldy? Różnie – w zależności od miasta. Niekiedy urzędnicy osobiście odwiedzają lokal, a dla przykładu w Poznaniu jeździ specjalny samochód wyposażony w specjalistyczne czujniki i reklamy (https://www.poznan.pl/mim/info/news/uchwala-krajobrazowa-weszla-w-zycie,210188.html, dostęp 27/01/2024).

Zarówno jak i sposób kontrolowania, tak i nastroje, w zależności od miast są różne. W niektórych gminach uchwały krajobrazowe zostały przyjęte bez większego społecznego sprzeciwu, zaś dla przykładu w Warszawie przedsiębiorcy walczą o możliwość swobodniejszego umieszczania reklam. Wskutek ich działań wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21/09/2021, II OSK 1005/21, warszawska uchwała krajobrazowa została ostatecznie usunięta z obrotu prawnego (sąd oddalił skargę kasacyjną Miasta Stołecznego Warszawy na rozstrzygnięcie nadzorcze Wojewody Mazowieckiego z dnia 24 lutego 2020 r. w przedmiocie stwierdzenia nieważności uchwały w sprawie zasad i warunków sytuowania obiektów małej architektury, tablic reklamowych i urządzeń reklamowych oraz ogrodzeń).

Co zrobić, aby reklama była zgodna z prawem obowiązującym w Gdańsku?

Na to pytanie nie można udzielić jednoznacznej odpowiedzi nie znając konkretnego przypadku, a to z tego powodu, że uchwała krajobrazowa podzieliła Gdańsk na obszary o zróżnicowanych zasadach i warunkach: SZ, S0, SR, S1, S2, SI, S3 i SP.

Żeby się tego dowiedzieć, to najlepiej jest przeczytać całe 53 strony uchwały. Jednak jestem w stanie dać kilka wskazówek, które pomogą przy poruszaniu się po tym akcie prawnym:

1. znajdź obszar, w którym prowadzisz swój lokal (opis granic obszarów zawiera Załącznik nr 1 do uchwały, a załącznik graficzny dotyczący obszarów – załącznik nr 2),
2. przeczytaj definicje zawarte w § 4 uchwały. To bardzo ważne, ponieważ są one stosowane do interpretacji tego aktu prawnego,
3. przyłóż dodatkową uwagę na zapoznanie się z § 7, 8 i 9 uchwały, które dotyczą zasad ogólnych instalacji tablic reklamowych i innych urządzeń reklamowych,
4. przyłóż dodatkową uwagę na zapoznanie się z rozdziałem dotyczącym ustaleń szczegółowych dla Twojego obszaru,
5. miej na uwadze, że postanowienia dotyczące ustaleń szczegółowych są „ważniejsze” niż te dotyczące postanowień ogólnych z § 7-9 uchwały. Jeśli któreś będą ze sobą sprzeczne, to pierwszeństwo zawsze mają ustalenia szczegółowe.

UWAGA
Uchwała reguluje nie tylko szyldy (główny, równoległy, semaforowy, wizytówkowy i zabytkowy), ale także inne możliwe powierzchnie reklamowe. Dla gastronomi ważne są także m.in. witacze wejściowe, które podlegają odmiennym regulacjom w zależności od tego czy są przenośne, czy zamontowane na stałe.

Niekonstytucyjność uchwał krajobrazowych – czy na pewno można wymagać dostosowania istniejących w dniu wejścia w życie uchwały krajobrazowej szyldów (a także innych urządzeń reklamowych, obiektów małej architektury, ogrodzeń i tablic)?

Wyrokiem z dnia 12 grudnia 2023 roku o sygn. P 20/19 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że: „art. 37a ust. 9 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U. z 2023 r. poz. 977, ze zm.) w zakresie, w jakim przewiduje obowiązek określenia w uchwale, o której mowa w art. 37a ust. 1 powołanej ustawy, warunków i terminu dostosowania istniejących w dniu jej wejścia w życie, wzniesionych na podstawie zgody budowlanej, tablic reklamowych i urządzeń reklamowych do zakazów określonych w tej uchwale, bez zapewnienia ustawowych podstaw i trybu dochodzenia odszkodowania przez podmioty, które są zobowiązane do ich usunięcia, jest niezgodny z art. 21 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”.

Argumentując powyższe Trybunał Konstytucyjny wskazał, że skutkiem przyjęcia przez organ gminy uchwały krajobrazowej jest godzenie w prawa majątkowe właścicieli tablic i nośników powstałych przed wejściem w życie tej uchwały, na podstawie ważnych pozwoleń na budowę. Właściciele są bowiem zmuszeni do usunięcia tablic i nośników objętych uchwałą, na własny koszt i bez zapewnienia im odszkodowania. Oznacza to, że ich prawo własności zostało ograniczone, ponieważ nie mogą oni korzystać ze swojej nieruchomości w zakresie objętym treścią uchwały krajobrazowej, a dodatkowo zmuszeni są do zlikwidowania przedmiotu stanowiącego część ich majątku. Art. 37a ust. 9 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym nie przewiduje przy tym ani możliwości wprowadzenia wyjątków w zakresie dostosowania tablic i nośników do warunków określonych w uchwale krajobrazowej, ani określenia przez organ gminy mechanizmu kompensacyjnego.

W ocenie Trybunału Konstytucyjnego na ustawodawcy ciążył obowiązek zapewnienia podmiotom objętym uchwałą krajobrazową, mechanizmu kompensacyjnego będącego źródłem słusznego odszkodowania.

Właściciele nieruchomości, którzy występowali o pozwolenia na budowę tablic i nośników reklamowych, działali w pełni legalnie, z przekonaniem, że prawomocna decyzja administracyjna w tym zakresie zabezpiecza ich interes i pozwala na prowadzenie bez przeszkód działalności reklamowej. Odebranie im możliwości prowadzenia tej działalności, bez zapewnienia im słusznego odszkodowania sprawia, że przepisy nie różnicują w ogóle grup podmiotów, które swoją działalność prowadziły legalnie, na podstawie prawomocnych pozwoleń oraz takich, które tablice i nośniki wzniosły bez tych pozwoleń.

Powyższe oznacza, że aktualne regulacje dotyczące obowiązku dostosowania legalnie istniejących w dniu wejścia w życie uchwały krajobrazowej szyldów, innych urządzeń reklamowych itd. są niezgodne z Konstytucją RP, co warto uwzględnić w ewentualnym odwołaniu od decyzji nakładającej na przedsiębiorcę karę.